ВОЈДАН ЧЕРНОДРИНСКИ - 60 ГОДИНИ

Кога човек денес ќе го погледне светот, се прашува – можна ли е воопшто театарска претстава? На театарската сцена на планетава се лее масовно крв, како да е сок од капини на театарската сцена. А сокот од капини е само симулација на крв. И целиот свет, и Исток и Запад, се повикува на општочовечки вредности, а сите се управуваат според начелото на егоизмот – сѐ за мене и ништо за другите. Сокот од капини е општочовечка вредност, крвта не е – таа е најличен отпечаток на една посебна личност и нејзиниот најприватен живот, и затоа сите имаме своја лична лабораториска крвна слика. „Мачкина глава“ ме привлече зашто ја открива таа измама – која „општочовечка“ денешна идеја и идеологија води сметка дека уништува персоналитети, индивидуи, посебни и неповторливи личности? Денес живееме во свет кој едно проповеда (митот за светското братство), а друго прави – идејата за светско братоубиство, во невидени размери. Колективни Каин и Авел. Дополнителен предизвик ми беше што текстот е напишан со желба да видиме како би изгледало „Диво месо“ на големиот Горан денес? И за крај: ако светот прави едно, а проповеда друго, тогаш тој е мачкина кашлица. Која е главата на таа безвредна ситуација? Кој кашла? Мачкината глава, една и иста, без лична физиономија. Се разбира, тие идеи на текстот јас ги кодирав во мој сценски јазик. Не ја сакам неизвесната прогноза „ќе видиме што ќе излезе“, затоа велам – ќе видите што ќе излезе. Театарот, како дел од светот постои за народот, а не обратно: не постојат народите (и неповторливите личности) за да учествуваат во трагичниот театар на нашиот свет. Дејан Пројковски

„Црнила“ е психолошко-политичка драма за темната страна на револуцијата, за братоубиството и предавството. Во фокусот е ерозијата на индивидуалната совест под притисок на колективниот мит. Наместо херојство, гледаме човечка слабост, но и она што останува од човекот кога идеологијата ќе го проголта. Сомнежите во сопствените постапки, чувството на вина и моралните дилеми на ликовите се вознемирувачки, затоа што и денес, како и толку многу пати низ историјата, ни покажуваат како се потфрла наспроти одговорноста и човечкото достоинство и како се прифаќа неправда во името на некаква друга цел. Идеалите се судираат со личната совест, а борбата за правда преминуваа во борба за опстанок. Ова е претстава за кревкоста на човековата етика во затворен систем на заговор и идеолошка дисциплина. Вистинските „црнила“ не се историски, туку антрополошки: тие се појавуваат таму каде што човекот ја губи способноста да се избори за сопствено мислење и морален избор.

Нашиот Калигула е слободен човек, уметник, кој се бори и твори во име на слободата. Тој твори во слобода, а не во лаги и проневери, не во рамки, не во правила. Калигула ја прифаќа болката, сопствената и на другите. Сака да се ослободи од правилата на животот и сака неговата душа да биде вечна.

На прв поглед, сè наликува на обична викенд-екскурзија – излез од градот, малку природа, малку тишина. Но кога еден од учениците исчезнува без трага, групата е втурната во лавиринт на сомнежи, паника и потиснати тајни. Додека возрасните се обидуваат да го „смират“ случајот, младите започнуваат сопствена, болна и неочекувано зрелa истрага – отворајќи прашања што одамна тлеат под површината на училишниот систем и семејната фасада.

„Случајната смрт на еден анархист“ е претстава направена според текст на легендарниот италијански драматург Дарио Фо. Во оваа духовита и сатирична драма, вистината и апсурдот се испреплетуваат на сцената низ лавиринтот на една „случајна“ истрага, каде ништо не е онака како што изгледа. Претстава исполнета со смеа, но и со прашање што допира до суштината на општеството.

Талентот како категорија се оценува и проценува низ текот на историјата и претставува вредна особина на една личност. Иако тоа е категорија која е субјективна и лична, вистинскиот квалитет не може да сеоспори, ако не веднаш, тогаш после времетона личноста која ги создава делата. Може дасе каже дека талентот е неоспорна константаимуна на абеж од времето. Генијалноста наеден човек во едно поле, не може да сесокрие, заради малиот број на универзалноприфатени генијалци. Во полето на музиката, еден од малкутекои го задолжиле човештвото со своитекомпозиции и оставиле печат на своетовреме е Волфганг Амадеус Моцарт. Но не и признание од своите современици. Освен одеден. Антонио Салиери, неговиот веченнепријател, е единствениот човек кој јапрепознава неговата генијалност. И зарадитаа генијалност тој станува негов најголемнепријател. Салиери, го носи проклетсвотода ја познава музиката толку добро да можеда го препознае божественото во Моцарт, ноникогаш да не создаде нешто толкусовршено. Талентот и разумот не се сврзани еден содруг и не се развиваат секогаш заедно и нетреба да се бараат заедно. Во целиот обид напретставување на тоа е и нашата работа воова претстава и славење на талентот и разумот како два различни принципи. Борбата на овие две работи е вечна и универзална. Андреј Цветановски Режисер

Што се случува кога човек сака да биде бог - по секоја цена? „Вилицата на Ибен Бајерс“ е современа театарска реконструкција на вистинската приказна за подемот и падот на еден човек - симбол на капиталистичката илузија, машкото его и токсичната модерност. Преку монолози, хорски сцени и наративни паузи, со брехтова дистанца и физички театар, претставата отвора прашања за алчноста, експлоатацијата и цената на „успехот“. Дали постои живот во капитализмот?

„НОСОРОЗИ“ е предупредување за кревкоста на човечкиот индивидуалитет и за опасната привлечност на колективната свест. Драмата се развива како кошмарно патување низ современата социјална хипноза – свет во кој претворањето во ѕвер не е биолошки, туку психолошки и идеолошки процес. Главниот фокус на претставата е тензијата што произлегува од судирот меѓу човечкото и ѕверското, битката да се остане човек и да се зачува нашиот човечки лик, изграден врз љубовта и моралот. РИНОЦЕРОСОТ не е само животно – тој е метафора за конформизмот, идеолошката заслепеност, насилството и апсурдниот ентузијазам кон моќта и толпата.

„Невиност“ е можеби најуспешниот драмски текст на познатата германска авторка Деа Лоер, препознатлива по нејзината принципиелна, тврда поставеност кон сопственото творештво и заштитата во неговата интерпретација. Напишан во 2003 година за фестивалот „Франкфуртски позиции“, текстот премиерно беше изведен во хамбуршкиот театар „Талија“, во режија на Андреас Кригенбург. „Невиност“ е една апокалиптична слика на светот во распаѓање. Драмата, која раскажува пет испреплетени приказни, се врти околу прашањето на виновноста, испитувајќи ја критичната точка во која невиноста прераснува во вина како последица на непреземањето, недејствувањето, избегнувањето, лажниот отпор кој амнестира од одговорност, воздржаноста од конкретно дејствување. Авторката ги отвора и прашањата на насилството, тероризмот, расната дискриминација маскирана во егзотика во перцепцијата на другиот, смислата на животот, каузалноста, судбината и случајноста. Современите референци за бегството и миграцијата и односот кон реалноста во постмодерното информациско и медиумско општество се карактеристични за делото на Лоер. Драмата „Невиност“ е поставена над 160 пати низ целиот свет до крајот на 2021 година, а кај нас се поставува за првпат. Претставата „Невиност“ на Факултетот за драмски уметности е дипломска претстава на студентите по Актерска игра во класата на проф. Зоја Бузалковска и вонр. проф. Александар Степанулески. Таа се обидува да ги пронајде резонанците на драмата со македонската стварност. Темите, кои се крајно универзални и препознатливи за нашето општество, и тоа како болат на ист начин, а прашањата што ги отвора Лоер се прашања со кои човештвото се соочува во моментов повеќе од било кога претходно, па дури и повеќе од времето пред 23 години кога е напишан овој текст.

Заедно со нобеловците Елфриде Јелинек и Петер Хандке, Франц Ксавер Крец е жив класик на германското говорно подрачје, а со Бертолт Брехт — и најизведуваниот германски драмски писател. Крец е комплексна авторска личност: драмски писател, поет, сценарист, актер и режисер. Автор кој ги познава животите на пролетеријатот, работниците, т. н. „мали луѓе“, понижените и навредените, кои системот ги експлоатира на различни начини. Тие луѓе се жртви на системот во кој живеат. Според зборовите на Крец: „Капитализмот и демократијата се, всушност, меѓусебно исклучиви. Капитализмот е догматска и тоталитарна идеологија.“ На забелешките дека неговите драми се премногу екстремни за да бидат реалистични, Крец одговорил: „Токму спротивното. Реалноста е толку изопачена во својата немилосрдност што јас, како поет, останувам без зборови. Повеќе не може да се надмине стварноста. Најсуровите Шекспирови драми делуваат бледо кога ќе ги слушнете луѓето трауматизирани од војна. Јас сум љубител на екстремите. Колку поуспешно претерувам, толку е поголема веројатноста во тоа да има вистина.“ Драмата „Страв и надеж во Германија“, Крец ја напишал во 1984 година. Нејзиниот првичен наслов бил „Страв и надеж во ДР Германија“. „Страв и надеж“ е далеку од формата на добро скроена драма. Напротив, таа е еруптивен, инвентивен, имагинативен, провокативен и оригинален мозаик составен од 19 мини-драми — сцени, приказни. Не ми е познато дека некаде е изведена во континуитет со сите 19 сцени. Драмата првпат ја прочитав пред речиси две децении, кога ја преведе прочуената актерка Рената Улмански — поточно, кога преведе дел од тие 19 сцени. Адаптацијата што ја направив вклучува 15 слики, од кои некои се прекомпонирани, скратени, поставени во изменет контекст, со променет пол на ликовите и нивните професии, а некои сцени се драматуршки недопрени. Адаптацијата претставува личен дијалог со авторот, како и сонговите што ги пишував инспирирана од Х. Мухика, Н. Чомски, Х. Милер и животот во 21. век. Претставата е сместена во 21. век, а не во 1984 година во Германија. Поточно, таа се случува денес — а тоа „денес“ е Орвеловата „1984“, која Крец со својот хиперреализам прецизно ја насетил и драмски ја оживеал. Ова е време на војни, геноцид, понижување на хуманистичките идеи — време на жива кал на цивилизација што се враќа во варварство, во најсофистицираната епоха на технофеудализмот. Во дневникот што го водел додека ја создавал драмата, запишал дека сите ликови ги гледа како стојат на работ и се подготвуваат да полетаат. Каде? Во небото или во бездната? Ликовите се фатени во кулминации, во точки на пукање, во моменти кога не можат да се справат со товарот на животот: губење работа, егзистенцијална несигурност и принуда, осаменост. Тие ситуации се жанровски разновидни — и хумористични и трагични. Јавното и приватното се преплетуваат. Политичката, економската и системската димензија продира во најинтимните пори на човековото постоење — во брачните и интимните односи. Дејството на драмата се одвива од Божиќ до Велигден, со епилог и претставува крик на надеж, страв и бес: како да се замисли иднината во свет во кој капитализмот ја нагризува самата човекова суштина и достоинство. Преку смеа? Преку иронија? Преку песна? Преку свест за другиот? Преку бунт? Преку театар — додека сè уште постои. Татјана Мандиќ Ригонат

„Драга Јелена Сергеевна“ е безвременска приказна која зборува за генерацискиот судир, ги поставува прашањата за моралниот судир, како на индивидуално така и на колективно ниво. Во овој свет, младите доаѓаат со својата експлозивна енергија, со желба за иднина и со подготвеност да ги поместат сите граници што им стојат на патот. Од друга страна стои наставничката, Јелена Сергеевна која е симбол на идеалите, на принципите, на верата дека човековата етика е нешто што не смее да се предаде. Конфликтот меѓу нив не е само генерациски. Тоа е конфронтација меѓу две визии за животот: светот на принципите и светот на компромисите. Претставата ги поставува прашањата за кои одбиваме да зборуваме. Дали правилата постојат за да нè заштитат или за да нè ограничат? Кога моралот станува пречка, а кога единствена заштита од корумпираното секојдневие? И дали младите треба да подлегнат на наложениот систем на функционирање или да треба се борат против истиот? „Драга Јелена Сергеевна" не е претстава што нуди готови одговори. Таа не тера да се соочиме со сопствените компромиси, со нашите двојни стандарди и со тивките оправдувања што секојдневно си ги кажуваме едни на други. Некои од нас ќе се препознаат во младешкиот жар, други во упорноста на наставничката, но сите заедно ќе го почувствуваме истиот немир: што останува од човекот кога моралот ќе стане предмет на пазарење?

ЕДМОНД го следи вртоглавото/спирално патување на бизнисменот Едмонд Бурк и неговите кошмарни 48 часа во њујоршкото подземје, каде што барајќи возбуда и среќа, од баналноста на неговата канцеларија и монотон семеен живот завршува како убиец и подоцна како затвореник, најверојатно осуден на доживотен затвор. Богат со многу параболи, референци на Хамлет и Библијата, прошаран со несекојдневно брутален јазик и агресивни сцени, главното прашање коешто ЕДМОНД го отвора е прашањето на слободата. Што е слободата всушност? Дали потрагата по слобода прави всушност, незабележително да станеме робови на својата (потрага по) слобода. Дали откажувањето / лимитирањето на своите желби го олеснува патот кон слободата? Не случајно, мотото на ЕДМОНД е: “Внимавај што посакуваш.” Иронично, Едмонд изјавува дека е конечно слободен и среќен дури на крајот, по сите перипетии, во затвор, со крајно лимитирана слобода на движење … Во времето во коешто живееме, каде што многу лесно може да имаме се, кога се ни е достапно, кога нашето “силување” на слободата не направи најнесреќни луѓе во историјата на човештвото, ЕДМОНД на Дејвид Мемет е повеќе од потребен. Не како лекција, бидејќи не верувам во дидактичен театар / театар што испраќа пораки, туку како можност за рефлексија на сите нас, да се запрашаме кои сме, каде одиме и какви сакаме да бидеме. Оливер Мицевски, режисер

„Сина сенка“ е проект во соработка со американскиот автор Брајан Рејнолдс кој за првпат се поставува во Македонија. Делото продира длабоко во реалноста на денешното општество, времето во кое опстануваме, системот во кој живееме и начинот на кој тој систем создава насилство. Кој ги создава насилниците и кој има корист од нашиот страв? Претставата отвора прашања за тоа како медиумите нè трујат со лажни вредности, како фармацевтската индустрија и големите бизниси го користат човечкиот страв за поголем профит, и како поединецот станува жртва, но и продукт на една болна општествена машина. Ова е современа приказна за човекот во системот, истовремено жртва и соучесник, борец и сенка. Може да се доживее и како ехо на култните драми за „малиот човек“, современ „Војцек“ или „Хинкеман“, каде хуманоста се губи под тежината на стравот, контролата и манипулацијата. Претставата создава свет во кој реалноста и илузијата се преплетуваат, а секоја сцена пулсира со прашањето: дали навистина живееме, или само преживуваме? „Сина сенка“ не завршува со спуштањето на завесата, таa продолжува во секојдневието, во вестите, на улиците, во тишината со која го прифаќаме апсурдот како нормален. Но вистинската борба не е само против системот, туку против стравот во нас самите. Претставата нè води таму каде што започнува секое насилство, во човечката свест, во нејзината сенка. Тамара Стојаноска

Во „Црно злато“, Дуковски драмскиот фокус го става на семејство зафатено од повеќекратни транзиции - општествени, политички, етички, но и родови. Ветениот премин од еден во друг политички систем никогаш не заврши. Доминантните вредности се најдоа во вакуум помеѓу она што било и она што требало да дојде. Наместо тоа ветено утре, во оваа драма доаѓа непознатата Ангела - успешна деловна жена, нашинка - која сега живее во Шпанија. И додека влегува во заплетканата мрежа на семејни односи оптоварени со заминувањето на синот Ангел, постепено се открива дека таа всушност е тој „изгубен син“. Текстот е посветен на драмскиот автор Горан Стефановски Оливер Фрљиќ